Thử đặt bạn vào tình huống sau. Bạn được một anh bạn chở đi chơi; xe tông một người đi bộ. Lúc đó, xe chạy 30 dặm/giờ, khi giới hạn tốc độ chỉ là 15 dặm/giờ. Anh bạn bị bắt, còn bạn phải ra tòa với tư cách là nhân chứng duy nhất. Để anh bạn khỏi lãnh án nặng, luật sư yêu cầu bạn khai là xe không vượt tốc độ. Nhưng trước tòa bạn phải thề khai sự thật. Bạn sẽ nói gì?

Tình huống này được hai nhà xã hội học Mỹ Samuel Stouffer và J. Toby đặt ra năm 1951 để nêu một thế khó xử thường gặp: tuân thủ luật lệ chung hay tôn trọng quan hệ tình cảm riêng. Hai nhà nghiên cứu văn hóa nổi tiếng Fons Trompenaars (Hà Lan) và Charles Hampden-Turner (Anh) đã đặt câu hỏi này (và những tình huống tương tự) với khoảng 55.000 nhà quản lý ở gần 40 nước.

Gần 100% người Bắc Âu (Thụy Sĩ, Thụy Điển, Na Uy) và Bắc Mỹ (Mỹ, Canada) chọn khai sự thật, dù điều đó khiến anh bạn đi tù. Họ là những người trọng các giá trị chung (universalist). Họ tuân thủ luật lệ và tin rằng “quân pháp bất vị thân”, dù có thể hại cho mình. Đó là những nơi có số … luật sư đông nhất. Ở phía ngược lại là những nền văn hóa trọng các giá trị riêng (particularist) như Trung Quốc, Nga, Hàn Quốc, Venezuela. Họ trung thành với những mối quan hệ cá nhân, xem chúng quan trọng hơn những quy tắc trừu tượng. Pháp, Singapore và Nhật ở giữa hai thái cực này. Tất nhiên, không có ai hoàn toàn trọng lý hay trọng tình. Ngay cả người Thụy Sĩ và Mỹ cũng sẽ nói dối nếu không phải anh bạn, mà là vợ/chồng hay con cái của mình cầm lái.

Chung-riêng (trọng lý-trọng tình) là một trong sáu cặp phạm trù văn hóa được Trompenaars và Hampden-Turner đúc kết sau nhiều năm nghiên cứu, có nhiều ứng dụng thú vị đối với kinh doanh quốc tế. Mỗi nền văn hóa tự cho rằng cách hành xử của mình là đạo đức nhất, còn phía kia là đồi bại. Người Mỹ có thể khinh khỉnh: “Không tin họ được. Họ không nói thật”; còn người Hàn Quốc có thể dè bỉu: “Không tin họ được. Đến bạn bè mà họ cũng không giúp”. Đối với ai làm việc trong môi trường đa văn hóa, vấn đề không phải là tranh cãi ai đúng ai sai, mà là làm sao để hòa giải những bất đồng đó để cùng tạo ra giá trị.
(trích blog Phạm vũ lửa Hạ)

Những người thuộc diện universalist sẽ cảm thấy cực kỳ khó chịu khi phải sống trong môi trường đại đa số là particularist. Trọng tình là một cách nói giảm nói tránh tổng quát hóa, người việt nam (giống trung quốc) nên gọi chính xác hơn là luôn hành xử theo kiểu đặt lợi ích vật chất của bản thân lên hàng đầu, và luôn luôn sợ xung đột dưới mọi hình thức. Hành xử kiểu ba phải, ngậm miệng an toàn không mất lòng ai là điều thường xuyên xảy ra, thậm chí hay được các bậc bố mẹ dạy cho con cái. Điều này có thể thấy ở khắp nơi, ngay cả diễn đàn này không ngoại lệ. Ở mức vi mô thì chỉ gây ra tình trạng khó chịu và mâu thuẫn không được giải quyết triệt để, còn ở diện rộng hơn dẫn đến cả một xã hội ì trệ.